Scam. Kiedy fałsz wygląda jak prawda
Kiedyś wydawało mi się, że oszustwo w Internecie dość łatwo rozpoznać. Mógł to być na przykład dziwny e-mail napisany łamaną polszczyzną, z nieznanym nadawcą, kilkoma wykrzyknikami i obietnicą wygranej, choć nie przypominałam sobie, żebym brała udział w jakimkolwiek konkursie. Wystarczyło trochę zdrowego rozsądku, by wiedzieć, że to skam. Dzisiaj już nie jestem tego taka pewna. Oszustwa stały się znacznie bardziej wyszukane. Fałszywa strona może wyglądać dokładnie tak samo jak strona banku, sklepu czy urzędu. Ma właściwe logo, kolory, zdjęcia i układ graficzny. Reklama może pojawić się pomiędzy zdjęciami znajomych na Facebooku i wyglądać jak każda inna reklama. Może być w niej znana twarz, na przykład prezes dużej firmy, dziennikarz, aktor, czy polityk. A dzięki sztucznej inteligencji ta osoba może nawet do nas przemówić.
I powiedzieć coś, czego nigdy nie powiedziała.
O skali problemu przypomniała ostatnio inicjatywa Rafała Brzoski, założyciela InPostu i Sebastiana Kondrackiego, współtwórcy polskiego modelu językowego Bielik. Uruchomiony przez nich ScamWatch zaczął analizować reklamy pojawiające się na platformach Mety. Do 20 września 2026 roku przeanalizował ponad 1,76 mln materiałów. Około 290,8 tys., czyli 16,5 proc., system zakwalifikował jako podejrzane, a ponad 28 tys. jako materiały bardzo wysokiego ryzyka. Tu jednak potrzebne jest ważne zastrzeżenie. „Podejrzana reklama” nie oznacza reklamy, którą sąd czy organy ścigania uznały za przestępstwo. Jest to klasyfikacja dokonana przez ScamWatch według przyjętych przez jego twórców kryteriów. Sama Meta zakwestionowała metodologię i wnioski płynące z raportu.
Spór o liczby zapewne jeszcze długo będzie trwał. Mnie zainteresowało jednak coś innego – schemat działania.
Najpierw trzeba kliknąć
Scam bardzo często zaczyna się od emocjonalnych komunikatów: „Ostatnia szansa”; „Tylko dzisiaj”; „Bank ostrzega klientów”; „Znany przedsiębiorca zdradza, jak zarobić”; „Twoja paczka nie może zostać dostarczona”. Klikamy. I w tym momencie reklama właściwie wykonała już zadanie. Przeniosła nas w miejsce przygotowane przez oszusta. Czasami mamy tam zapłacić kilka złotych za ponowną dostawę paczki. Innym razem zalogować się do banku, podać dane karty albo zainwestować pieniądze. Scenariusze są różne, ale mechanizm bardzo podobny. Najważniejsze jest to, żebyśmy dali się złapać i weszli na fałszywą witrynę.
Właśnie tutaj kluczową rolę zaczyna odgrywać domena.
Logo można skopiować. Adres strony zdradza, gdzie naprawdę jesteśmy
To chyba jedna z najprostszych, a jednocześnie najważniejszych zasad bezpieczeństwa w Internecie. Stronę można skopiować. Można skopiować logo banku, zdjęcia ze sklepu, kolory, czcionki, układ przycisków, a nawet komunikaty o bezpieczeństwie. Można stworzyć stronę, która na pierwszy rzut oka wygląda dokładnie tak jak ta, z której korzystamy od lat. CERT Polska zwraca uwagę, że współczesne strony phishingowe bywają tak dobrymi kopiami prawdziwych serwisów, że ich autentyczności nie da się już wiarygodnie oceniać na podstawie samego wyglądu1. Oszust może oczywiście zarejestrować domenę bardzo podobną do prawdziwej. Może zamienić literę, dodać myślnik, słowo „login”, „secure”, „24” albo „polska”. Może też skonstruować adres w taki sposób, żebyśmy zobaczyli w nim znajomą nazwę i przestali czytać dalej.
W styczniu 2026 roku CERT Polska odnotował na przykład domeny ipko-pl-client.pro, santander-pl-1.top czy vinted.pl-59151.pl. Na pierwszy rzut oka widzimy witrynę iPKO, Santandera albo Vinted. I właśnie na ten pobieżny rzut oka liczą oszuści2. Bo domena może wyglądać znajomo, ale to nie znaczy, że należy do podmiotu, którego nazwa się w niej pojawia. Dlatego czasami najważniejszą informacją na stronie internetowej jest kilka niepozornych znaków znajdujących się w pasku przeglądarki. Adres internetowy.
Reklama jest tylko początkiem
Skala problemu jest duża również poza reklamami analizowanymi przez ScamWatch. W 2025 roku CERT Polska zarejestrował 78 391 incydentów phishingowych. Stanowiły one około 30 proc. wszystkich zarejestrowanych przez ten zespół incydentów. Wśród oszustw znajdowały się fałszywe sklepy, fałszywe inwestycje oraz kampanie wykorzystujące wizerunki znanych osób, firm i instytucji3. Jeszcze ciekawsze jest jednak zestawienie dotyczące sektora finansowego. Według KNF CIRT w 2025 roku zidentyfikowano i zgłoszono do blokady 41 751 niebezpiecznych domen, z których ponad 96 proc. było związanych z fałszywymi inwestycjami. W tym samym okresie, dzięki działaniom zespołu, zablokowano również 9751 fałszywych reklam na Facebooku4.
Te dwie liczby dobrze pokazują cały mechanizm. Reklama ma przyciągnąć naszą uwagę. Ma wywołać emocje. Ma sprawić, że w nią klikniemy. Ale samo oszustwo bardzo często odbywa się już gdzie indziej. Na stronie przygotowanej przez przestępców.
Oszustwo coraz częściej wygląda profesjonalnie
To chyba największa zmiana. Przyzwyczailiśmy się szukać błędów: literówek, dziwnego języka, źle wklejonego logo, nienaturalnego zdjęcia. Tyle że sztuczna inteligencja zaciera wiele sygnałów, po których dotąd rozpoznawaliśmy oszustwa.Tekst może być napisany poprawną polszczyzną. Zdjęcie może być wygenerowane. Głos może zostać sklonowany. Film może przedstawiać człowieka, który wygląda i brzmi jak osoba, którą znamy. Dlatego rada „przyjrzyj się, czy strona wygląda podejrzanie” staje się coraz mniej użyteczna. Może wyglądać zupełnie niepodejrzanie. Znacznie lepiej zadać sobie inne pytanie: gdzie właściwie jestem?
Nie: czy widzę logo mojego banku? Ale: jaka domena znajduje się w pasku adresu?
Nie: czy strona wygląda jak sklep, który znam? Ale: czy to rzeczywiście poprawny adres?
Nie: czy reklama na Facebooku wygląda profesjonalnie? Ale: dokąd prowadzi link?
Ta niewielka zmiana sposobu myślenia może mieć całkiem duże znaczenie.
Technologia też musi nam pomóc
Nie możemy jednak przerzucić całej odpowiedzialności na użytkownika. Trudno oczekiwać, że każdy będzie specjalistą od budowy adresów URL, DNS czy technik phishingowych. Szczególnie dzisiaj, kiedy narzędzia wykorzystywane przez oszustów pozwalają tworzyć coraz bardziej przekonujące treści. Potrzebujemy więc technologii, która zatrzyma część zagrożeń, zanim do nas dotrą. Potrzebujemy platform, które skutecznie reagują na fałszywe reklamy. Potrzebujemy prawa, które wyznacza granice ich odpowiedzialności. I wreszcie potrzebujemy użytkownika, który wie, gdzie spojrzeć, kiedy coś wzbudzi jego wątpliwość.
Jednym z rozwiązań działających wcześniej jest prowadzona od 2020 roku przez CERT Polska Lista Ostrzeżeń przed niebezpiecznymi stronami. Trafiają na nią domeny wykorzystywane do wyłudzania danych lub pieniędzy. Operatorzy korzystający z Listy mogą automatycznie blokować swoim użytkownikom dostęp do takich stron. Przy prawidłowo wdrożonym mechanizmie blokowanie może rozpocząć się nawet w ciągu kilku minut od umieszczenia domeny na Liście5. Bezpieczeństwo można budować również po stronie własnej domeny. W przypadku domeny .pl dostępny jest DNSSEC, który pozwala kryptograficznie uwierzytelniać informacje otrzymywane z DNS. Rejestr .pl umożliwia również sprawdzenie, którzy rejestratorzy oferują DNSSEC czy .pl Registry Lock6.
Nie istnieje jednak jedno rozwiązanie, które usunie scam z Internetu. To zawsze będzie kilka warstw ochrony.
Spójrz na adres strony
Wracam więc do reklamy. Widzę znajomą twarz, znane logo, czytam dobrze napisany tekst. Wszystko wygląda profesjonalnie. Klikam i trafiam na stronę, która również wygląda dokładnie tak, jak powinna. Jeszcze kilka lat temu być może szukałabym literówek albo źle wklejonego obrazka. Dzisiaj zrobiłabym coś innego.
Spojrzałabym na adres w pasku przeglądarki (URL).
Bo w internetowym świecie, w którym można skopiować wygląd witryny, wygenerować zdjęcie człowieka, podrobić jego głos, a nawet stworzyć film, na którym mówi rzeczy, których nigdy nie powiedział, adres widoczny w pasku przeglądarki pozostaje jedną z najważniejszych wskazówek pozwalających sprawdzić, gdzie naprawdę jesteśmy.
Trzeba tylko nauczyć się na niego patrzeć.
1. Jak rozpoznać fałszywe strony internetowe i uniknąć phishingu | CERT Polska
2. Podsumowanie Miesiąca CERT Polska nr 1 2026
3. Raport Roczny 2025 z działalności CERT Polska
4. Raport_Roczny_CSIRT_KNF_97516.pdf
5. Lista Ostrzeżeń przed niebezpiecznymi stronami | CERT Polska
6. DNS | Krajowy Rejestr Domen